Fyrirlestrar af fræðaþingi landbúnaðarins aðgengilegir - skógrækt á rofnu landi

Á vef SR má nálgast fyrirlestra sem fluttir voru á fræðaþingi landbúnaðarins 7. mars 2014, hljóð og glærur. Fyrirlestrar á málstofunni um skógrækt á rofnu landi eru margir fróðlegir, sumir örlítið langdregnir.

Hér að neðan eru tvær glærur af málstofunni, hún er aðgengileg í heild sinni (3 klst. og 46 mín.) í hátt í 700 MB skrá.

Fræðileg skógarmörk á Íslandi.
Úr fyrirlestri Björns Traustasonar, landfræðings hjá Rannsóknastöðinni á Mógilsá, um umfang lítt og hálfgróinna svæða neðan skógarmarka.

Samspil lúpínu við birki og víði á Hólasandi. Lúpínu var plantað á svipuðum tíma og birkinu og víðinum en hefur hopað (ein planta sést vinstra megin á myndinni).
Úr fyrirlestri Daða L. Friðrikssonar hjá héraðssetri Landgræðslunnar á Húsavík um landgræðsluskógrækt í Þingeyjarsýslum

Þörf grein, af vef Landgræðslu ríkisins.

Ástand úthagavistkerfa og sumarbeit sauðfjár

4. mars 2014 8:21

Grein úr Bændablaðinu (20/02/14) eftir Þórunni Pétursdóttur Lr.

Sauðfjárbúskapur byggir afkomu sína að miklu leyti á sumarbeit. Mest allt sauðfé landsins gengur frjálst á afréttum og upprekstrarheimalöndum frá því síðla júní fram í september ár hvert. Það væri gott og blessað ef úthagavistkerfin væru allsstaðar heil og í fullri virkni. Því miður skortir sumsstaðar talsvert upp á að svo sé. Sauðfjárbeit úthagavistkerfa er dæmi um samsett kerfi manns og náttúru. Beitarnýting kerfanna þarf að vera markviss og rýra ekki náttúrugæði þeirra. Stýring á nýtingu auðlindarinnar þarf því að vera heildstæð; í ákvarðanatöku jafnt sem í framkvæmdum og mati á árangri.

Röskuð úthagavistkerfi

Talsverður hluti íslenskra úthagavistkerfa er raskaður og virkni þeirra því undir vistfræðilegri getu. Vistferlar raskaðra kerfa eru rofnir og þau gjarnan föst í ósjálfbæru ástandi. Landgræðsla sem miðar að vistheimt er því oft nauðsynleg til að auka vistfræðilega virkni og efla þanþol kerfanna gegn nýtingu og eða umhverfislegum áföllum. Landgræðsla er samheiti yfir aðgerðir sem fela í sér lágmarks inngrip til viðgerða á náttúrulegum ferla skaddaðra vistkerfa og stuðla helst að vistheimt þeirra. Ferlið miðar að því að ýta röskuðum kerfum yfir lífræna eða ólífræna þröskulda sem halda virkni þeirra niðri og örva framvindu staðargróðurs.

Landgræðsla sem miðar að vistheimt er ferli sem tekur jafnan marga áratugi. Gróður tekur oftast fljótt við sér þegar aðstæður batna, s.s. við áburðargjöf eða önnur inngrip. Það tekur engu að síður langan tíma að byggja upp jarðvegsgæðin sem þarf til að miðla næringarefnum og vatni til viðhalds á öflugri gróðurþekju.

Vistheimt og samfélag

Síðustu áratugina hefur aukin þekking á eðli rofferla og starfsemi vistkerfa haft mikil áhrif á landgræðsluaðferðir. Nú er lögð áhersla á að örva útbreiðslu staðargróðurs í stað áburðarfrekra grassáninga eins og tíðkuðust á árum áður. Landbúnaðartengdar aðferðir hafa því vikið fyrir vistfræðilegum nálgunum við uppgræðslu lands. Stjórnsýslulegar nálganir hafa sömuleiðis breyst umtalsvert á síðustu áratugum. Áður fyrr var lítil bein tenging við hagsmunaaðila og landgræðsluverkefnum sinnt nær eingöngu af stjórnvöldum. Í dag er lögð mikil áhersla á samstarf og sameiginlega ábyrgð ríkis og landnotenda á endurheimt vistkerfa og bættri landnýtingu.

Þessar áherslubreytingar má sjá í margvíslegum samstarfsverkefnum stjórnvalda og bænda. Þar má nefna samfélagsverkefni eins og Bændur Græða Landið (BGL), starf landgræðslufélaga og styrkveitingar Landbótasjóðs. Landnýtingarþáttur gæðastýringar í sauðfjárrækt, sem er hluti af samningi sauðfjárbænda og ríkisvaldsins, hefur einnig haft mikil áhrif. Eins má nefna verkefnið Betra Bú sem ætlað var að auka læsi landeigandans á auðlind sína – landið sjálft.

Sauðfjárbeit úthagavistkerfa

Líklega eru fáir eins meðvitaðir um gildi landgræðslu/vistheimtar eins og sauðfjárbændur og natni þeirra og elja við uppgræðslustörf einstök. Það er engu að síður umhugsunarvert að sú þekking virðist ekki hafa veigamikil áhrif hvernig þeir beita fé sínu að sumri. Þrátt fyrir góða viðleitni til markvissari beitarstýringar í gegnum landnýtingarþátt gæðastýringar í sauðfjárrækt þá hefur ekki tekist sem skyldi. Enn skortir heildstæða áætlun fyrir skipulag sauðfjárbeitar að sumarlagi. Flestir sauðfjárbændur beita enn afrétti og upprekstarheimalönd samkvæmt gömlum hefðum. Í einhverjum tilfellum er sauðfé eingöngu beitt á afgirt heimaland viðkomandi bújarðar, en þau dæmi eru fá.

Þó talsvert af sumarbeitilandi sauðfjár sé vistfræðilega í ágætu ásigkomulagi þá er í of mörgum tilfellum enn verið að beita fé á illa farið land og auðnir. Í öðrum tilfellum er beitarálag á afmörkuðum svæðum of mikið og hætta á landhnignun. Ágangur á eignarland annarra er þáttur sem þarf líka að taka á. Heildstætt beitarskipulag myndi gera okkur kleyft að vinna staðbundið að úrlausnum og aðlaga þær að hverju tilfelli fyrir sig.

Þörfin eftir heildstæðu nýtingarskipulagi úthagavistkerfa tengist ekki eingöngu beitarstýringu. Hún kemur líka til vegna búháttabreytinga til sveita sem og stóraukins fjölda ferðamanna. Það eru margir hagsmunahópar sem vilja nýta úthagavistkerfi í almannaeign til annars en sauðfjárbeitar og þeirra rétt þarf líka að virða.

Sauðfjárbændur og heildstætt beitarskipulag

Misgott ástand úthagavistkerfa er eitt af stærstu umhverfismálum Íslands – eitthvað sem við getum ekki látið reka á reiðanum lengur. Það er löngu tímabært að taka á nýtingu þeirra af mun meiri festu en hingað til hefur tíðkast. Endurheimt raskaðra vistkerfa, bætt beitarskipulag og markviss vöktun á vistfræðilegu ástandi úthagavistkerfa eru forgangsatriði til að efla og viðhalda þessari auðlind sem er undirstaða sauðfjárbúskapar eins og hann er stundaður í dag. Þar þarf þó að hafa í huga að mikill breytileiki er á ástandi og gerð lands eftir landssvæðum. Beitarskipulag þarf því að vinna svæðisbundið útfrá vistfræðilegum og landfræðilegum forsendum hverju sinni. Það þarf sömuleiðis að vinna í nánu samstarfi allra hlutaðeigandi aðila og í sem mestri sátt.

Þó vistfræðilegt ástand úthagavistkerfa sé sameiginlegt hagsmunamál þjóðarinnar eru fáir hagsmunahópar betur fallnir til að leiða gerð heildstæðs nýtingar- og beitarskipulags en sauðfjárbændur sjálfir. Ég hvet þá því til að taka þetta mál upp á sína arma hið fyrsta og kalla eftir aðstoð stjórnvalda til að koma á svæðisbundnum þverfaglegum vinnuhópum til að móta öflugt beitarstýringar- og vistfræðilegt vöktunarkerfi í hverjum landsfjórðungi fyrir sig. Það yrði okkar allra hagur.

---

Sitkagrenilimgerði

Kópavogi.

Um grenilimgerði o.fl. Smellið til að stækka.

Smellið til að stækka.

Akureyri.

Birki á Krossáraurum

Frétt á vef Skógræktarinnar: 

Skógrækt ríkisins - fréttir - 17.01.2014
Birki breiðist út á Krossáraurum - gjörbreytt gróðurlendi á rúmum tuttugu árum
Náttúrlegt íslenskt birki hefur breiðst mjög út á Þórsmerkursvæðinu síðustu áratugi eins og meðfylgjandi myndir sýna. Þetta er áberandi á aurum Krossár og ár sem rennur úr Strákagili og mætti kalla Strákagilsá á Goðalandi.

Þegar ferðafélagið Útivist setti upp fyrsta skálann í Básum um 1980 voru settir varnargarðar svo að Strákagilsáin rynni ekki yfir svæðið og síðar voru settar bakkavarnir á Krossá svo hún færi ekki yfir landið. Fyrir því stóð Landgræðsla ríkisins ásamt Vegagerð ríkisins. Aurarnir voru græddir upp með ýmsum aðferðum af starfsfólki Útivistar og fleirum og eru þar nú tjaldsvæði félagsins. Meðal annars var seyra úr kömrum sett í aurinn fyrstu árin. Greri hann því hratt upp og birki tók að sá sér út.
[---]

Myndir: Hreinn Óskarsson. Upphaflegur myndatexti: Meðfylgjandi myndir
sem skógarvörðurinn á Suðurlandi tók árið 1990 og aftur árin 2010-13
segja meira en mörg orð um útbreiðslu birkiskógarins.

Færslan í heild og fleiri myndir af uppgræðslunni eru á vef Sr.

Myndin hér að neðan birtist á vef Skógræktarinnar árið 2010 og sýnir varnargarðana sem halda Krossá frá Básum.

Áhrif lúpínu - Loftmyndir

Hreyfimyndin hér að neðan sýnir uppgræðslu lúpínu við Fagurhólsmýri í Öræfum. Myndirnar eru frá fyrirtækinu Loftmyndum, teknar 2003 og 2013. Þær birtust í frétt á mbl.is í gær.

Upprunalegur myndatexti: Í kringum Fagurhólsmýri í Öræfum hefur dreifing lúpínu verið mikil síðasta áratuginn. Þetta sést mjög vel á meðfylgjandi myndum, en á seinni myndinni, frá árinu 2013, sést mikill grænn flekkur norðan við bæinn sem ekki var til staðar tíu árum áður. Um er að ræða svæði sem er á bilinu fjórir til sex ferkílómetrar og sést berlega hversu þrautseig lúpínan er í nýju umhverfi. Lofmyndir

Fagurhólsmýri 1952. Öræfajökull í baksýn.

Skogur.is - Skógurinn á Kirkjubæjarklaustri - hæsta tréð á Íslandi

Úr frétt á vef Skógræktar ríkisins, skogur.is:

Almennt um skóginn 

Á Kirkjubæjarklaustri er alllöng hefð fyrir skógrækt og eru skógarlundir sitt hvorum megin við Systrafoss. Í skóginum vaxa aðallega birki og sitkagreni og var stofnað til hans af fjölskyldunni á Klaustri og er skógurinn í eign Klausturbænda. Á seinni árum hefur ýmsum trjátegundum verið bætt við, stígar gerðir í gegnum skóginn og borðbekkir settir upp.
[...]
Saga skógarins 

Upphaf skógarins má rekja til þess að heimafólk á Klaustri girti af brekkurnar ofan við bæinn og gróðursetti þar 60.000 birkiplöntur [árið 1946]. Áttu hjónin Helgi Lárusson og Sigurlaug Helgadóttir stóran þátt í því að til skógarins var stofnað. Á næstu árum var bætt inn sitkagreni, lerki og furutrjám. Um 1964 var gerður samningur við Skógrækt ríkisins um viðhald girðinga og umsjón með skóginum. Hefur Skógræktin á síðustu árum bætt aðgengi að skóginum auk þess að bæta við sjaldgæfum trjátegunum.

Trjárækt í skóginum 

Mest er af birki og sitkagreni í skóginum. Á seinni árum hefur ýmsum tegundum verið bætt við, t.d. hlyni, álmi, reynitegundum, aski, þöll og lífviði.

Annað áhugavert í skóginum 

Eitt hæsta sitkagrenitré landsins er að finna í reitnum við Kirkjubæjarklaustur [gróðursett 1949] og mældist það 25,3 m á hæð árið 2012. Raunar er ekki vitað um hærri tré á Íslandi.

Umfjöllunina í heild sinni ásamt myndum má finna hér: http://www.skogur.is/thjodskogarnir/sudurland/nr/10
---

Systrafoss 2012. Mynd af gonguleidir.is.

Í færslu sem er horfin af skogur.is en aðgengileg á vefsafn.is má finna fleiri upplýsingar um skóginn:

Upphaf skógarins á Kirkjubæjarklaustri má rekja til þess að árið 1945 keyptu Helgi Lárusson og Sigurlaug Helgadóttir 60.000 birkiplöntur frá Skógræktarstöð Hermanns [forsætisráðherra Jónassonar] í Fossvogi. 

Voru plönturnar áframræktaðar fyrsta árið í matjurtagarðinum að Klaustri sem nú er trjágarður við gamla bæinn. 1946 voru birkitrén svo gróðursett í brekkurnar við Systrafoss, þar sem allt heimafólk hjálpaðist að. Við tók mikið þolinmæðis verk hjá Sigurlaugu við að reyta gras frá plöntunum, vökva þær og reka út kindur sem sóttu í brekkurnar og hoppuðu yfir girðingarnar. Krakkarnir voru líka virkjaðir í þetta þegar hægt var. 

Í kringum 1950 gróðursetti Sigurlaug nokkrar lerkihríslur, furur og grenitré sem voru keypt hjá Skógræktarfélagi Reykjavíkur í Fossvogi [áður Skógræktarstöð Hermanns]. Síðar hefur Skógrækt ríkisins bætt við trjátegundum og gróðursett í skriður sem voru teknar að gróa upp. Skógrækt ríkisins hefur haft umsjón með skóginum síðustu áratugina, haldið við girðingum, gert stíg og grisjað skóginn. Söguleg samantekt er byggð á upplýsingum frá Elínu Frigg.

Systrafoss 2008. Mynd af palove.kadeco.sk.

Emil Hannes - Á Skeiðarársandi (lúpína og birki)

Þessar fallegu myndir er að finna á bloggsíðu Emils Hannesar Valgeirssonar.

Á vefsíðu Emils má sjá myndirnar í betri gæðum.

Fæslan í heild sinni: emilhannes.blog.is/blog/emilhannes/entry/1306291/