Ísaldarminjar í Heiðmörk

Útdráttur úr grein Jóns Jónssonar jarðfræðings í Ársriti Skógræktarfélags Íslands 1975, Heiðmörk, jarðfræðilegt yfirlit:

Ein af þeim ísaldarminjum í Heiðmörk, sem maður hvað fyrst veitir athygli eru fágaðar grágrýtisklappir, hvalbök. Að norðan eða öllu heldur norðvestan eru klappirnar oft í bröttum stöllum og víða má sjá björg og stundum heilas tuðla, sem ísinn hefur rifið úr klöppunum en ekki megnað að færa nema fáa metra og stundum hefur hann aðeins náðað losa lítillega um stuðlana en ekki fært þá úr stað. Í gagnstæða átt er halli klappanna aflíðandi. Sýnir þetta straumstefnu jökulsins en oft má marka hana enn betur af rispum eða rákum á bergfletinum. Þessar rákir eru eftir steina, sem voru í botni jökulsins og ristu þessar rúnir í bergið um leið og ísinn skreið fram. Í Heiðmörk er stefna rákanna norðvestlæg og sýnir það straumstefnu jökulsins á lokastigi ísaldar. Einstaka sinnum sér maður á klöppunum steina þá sem gert hafa rákirnar, endar þá rákin undir steininum. Þetta má sjá á a.m.k. tveim stöðum í ofanverðri Heiðmörk en ekki skal það nánar til tekið hér. Stórir steinar liggja víða á þessum íssorfnu klöppum og eru slík björg nefnd grettistök. Þau eru allvíða í Heiðmörk. Stundum finnur maður hálfmána-formaðar grópir, sem liggja nær hornrétt í stefnu ísrákanna. Þær eru nefndar jökulgrópir (Einarsson 1968). Þær eru til í Heiðmörk en ekki mjög venjulegar.

Þegar jökullinn bráðnar verður eftir það efni sem í ísnum var bæði í botni jökulsins, inni í ísnum og á yfirborði hans. Þetta myndar það, sem venjulega er nefnt jökulurðir en ekki er það ævinlega réttnefni og væri jökulset oft nær sanni og svo er víða og jafnvel víðast í Heiðmörk utan þess, sem þegar hefur verið nefnt. Jökulurðin er yfirleitt ólagskipt og samanstendur af möl, sandi og leir ásamt steinum í öllum stærðum. Oft eru steinarnir rákaðir og mjög oft rúllaðir og bera þess merki að hafa rúllast í vatni en mikill vatnagangur hefur að sjálfsögðu verið í jöklinum og við hann á lokastigi tilveru hans, er því eðlilegt að allt sé í hrærigraut á slíkum stöðum bæði jökulurðir og vatnaset. Myndanir af þessu tagi eru undirstaða gróðurs í Heiðmörk. Víða er þar jökulurðin ber og með sérkennilegum gráum lit. Á vorin þegarefsta lag hennar hefur náð að þiðna er illfært um hana sökumaurbleytu. Jökulurðir eru um alla Heiðmörk en einna mestáberandi á svæðinu báðum megin vegarins vestur umTungur sunnan Hjalla en á því svæði hefur uppblástur eytt jarðvegi svo á köflum er örfoka land. Víðast hvar annarsstaðar í Heiðmörk er jökulurðin hulin mold og gróðri en stærstu steinar standa upp úr. [-]

Ísaldarmenjar á Keldudalsheiði (á Fellsmörk í Mýrdal), ljósmyndari: eirasinn.

Vakalág

Útdráttur úr grein Sigurðar H. Magnússonar og Borgþórs Magnússonar, Áhrif víðis á landnám birkis á skóglausu svæði, Náttúrufræðingurinn 1992, 61. árg. 1991, 2. tbl., bls. 96.

STAÐHÆTTIR OG AÐFERÐIR

Tilraunasvæðið er á hálfgrónum mel, um 6 km suðsuðvestur af Gunnarsholti,í svokallaðri Vakalág (1. mynd). Melurinn er fremur fínkorna og liggur í um 45 m hæð yfir sjó. Jarðvegur er dálítið moldarblandinn en allþéttur og eru stærstu steinar á yfirborði 3-4 cm í þvermál. Yfirborð er slétt og hallar örlítið til vesturs. Heildargróðurþekja var um 20% við upphaf tilraunar. Ríkjandi tegundir á melnum, taldar upp eftir minnkandi vægi í þekju, voru: melagambri (Racomitrium ericoides) (íslenskt heiti mosans samkvæmt tillögum Bergþórs Jóhannssonar, munnlegar upplýsingar), túnvingull (Festuca richardssonii), skriðlíngresi (Agrostis stolonifera) og axhæra (Luzula spicata). Aðrar áberandi tegundir voru krækilyng (Empetrum nigrum), geldingahnappur (Armeria maritima) og melablóm (Cardaminopsis petraea). Einnig voru á melnum allmargar stakar víðiplöntur, einkum af grávíði (Salix callicarpaea) og grasvíði (Salix herbacea). Birki var hvergi að finna á melnum eða í nágrenni hans og nær fullvíst er að allar þær birkiplöntur sem fundust eftir að tilraunin hófst hafi komið upp af því fræi sem sáð var. Svæðið hefur að mestu verið friðað fyrir beit frá því um 1950 og alfriðað frá 1980 (Sveinn Runólfsson, munnlegar upplýsingar).

Tilraunin var skipulögð sem blokkatilraun með þremur endurtekningum. Í hverri blokk voru 4 mismunandi meðferðir, sem voru: a) haustsáning, b) haustsáning og áborið á næsta vori, c) vorsáning, d) vorsáning, húðað fræ. Reitastærð var 1,2 x 10,0 m og var bil milli reita 1,2 m. Notað var hreinsað fræ sem safnað hafði verið á Kvískerjum í Öræfum dagana 15.-25. október 1987. Sáð var í reitina 11. október 1988 (haustsáning) og 24. maí 1989 (vorsáning). Af óhúðuðu fræi var sáðmagn 0,5 g/m2 (=1027 fræ/m2) en af húðuðu fræi 2,5 g/m2 («1115 fræ/m2). Til að auðvelda sáningu var fræinu blandað saman við dautt hundasúrufræ og því síðan handsáð yfir reitina. Áburði var handdreift 24. maí 1989 og var áburðargjöf 50 kg/ha af N, P, og K miðað við hrein efni.

[...]

Tilvitnanir í fyrirlestur Sigurðar H. á ráðstefnu um birkiskóga (frásögn úr Tímanum, 80. tbl., 27. apríl 1996, bls. 18):

• Í ljós kom að haustsáning skilar betri árangri en vorsáning.
• Fræið spíraði að langmestu leyti snemma á næsta vori.
• Húðun birkifræs hafði í flestum tilfellum lítil áhrif á spírun. Og áburðargjöf seinkaði spírun verulega.
• Jarðvegsyfirborð reyndist hafa úrslitaáhrif. Birkifræ spírar langbest sé því sáð á ógróna tiltölulega raka jörð. Spírun getur líka verið veruleg á grónu landi ef það er rakt (mýrar). 
• Á algrónum tiltölulega þurrum svæðum, þar sem svörður er meira en 1 cm, reyndist spírun hins vegar lítil sem engin, nema þá ef landið var nauðbitið, og heldur ekki þegar sáð var í laust og þurrt yfirborð, t.d. sendinn jarðveg. 
• Á grónu landi er auðvelt að auka spírun ef svörður er fjarlægður fyrir sáningu.
• Afföll voru misjöfn eftir svæðum og meðal annars háð stærð plantnanna. Lífslíkur þeirra voru þeim mun meiri sem þær voru stærri á fyrsta hausti.
• Áburðargjöf dró verulega úr afföllum á lítt grónu og rýru landi en hafði lítil áhrif á algrónu rýru landi. 
• Í gróðurlausum setum voru mikil afföll að vetri til einkum vegna frostlyftingar.

Hvar er Vakalág? Morgunblaðið, 139. tbl. 23. maí 2006, bls. 38:

Land til leigu til skógræktar og bindingar kolefnis 

Landgræðsla ríkisins auglýsir til leigu tvær landspildur. Spildurnar eru einungis leigðar til skógræktar og bindingar kolefnis, og að hámarki til 50 ára. Annars vegar er um að ræða 190 ha landspildu á Geitasandi, norðan þjóðvegar 1 og vestan Rangárvallavegar (nr. 264). Hins vegar er um að ræða 70 ha landspildu við svonefnda Vakalág, ofan Gilsbakka og vestur að merkjum milli Grafar og Helluvaðs. [...]

Langbrok og fleira tengt ("bómullargrasi")

Fífur – Eriophorum

Skrifað um October 7, 2013

Ættkvíslin fífur (Eriophorum L.) telst til hálfgrasaættar (Cyperaceae). [...]
[...]
Ættkvíslarnafnið Eriophorum er komið úr grísku, erion, ull og foros, sá sem ber eða hefur.
Hér á landi vaxa tvær tegundir, hrafnafífa eða einhneppa og klófífa eða marghneppa. Í gömlum plöntulistum eru taldar þrjár tegundir aðrar, sem eiga að hafa fundizt hér: E. gracile, E. latifolium og E. vaginatum. Tveimur fyrr nefndu er oft ruglað saman við klófífu (E. angustifolium) og hinni síðast nefndu saman við hrafnafífu.
[...]
Klófífan er áberandi planta, bæði blöð og aldin. Nöfnin eru því mörg. Af blöðum hefur plantan hlotið nöfnin brok, fjallabrok og hringabrok en vegna litar nöfnin rauðbroti og rauðbreyskingur. Nafnið fífa þekkja flestir, en einnig eru kunn nöfnin mýrafífa, krossfífa, klófífa og marghneppa, dregið af því, að fífuhnoðrar eru venjulega nokkrir saman (3-6).
[...]
Brokflói var víða sleginn. Bærinn Brok í Út-Landeyjum var alltaf kallaður Brók og því var nafni hans breytt í Hvítanes. - Ljóst er, að Hallgerður langbrok (hin síðhærða) hefur verið rauðhærð; að öðrum kosti hefði hún aldrei verið kennd við brok. Hún var því af keltneskum ættum.

Sjá greinina í heild: http://ahb.is/fifur-eriophorum/

Myndin er ekki úr tilvísaðri grein heldur
af Wikipedia (Wikimedia commons), úr þýskri grein um Schlanke Wollgras (Eriophorum gracile)

Staurabor, ruddasláttuvél o.fl. á Vesturlandi

Ársrit Skógræktar ríkisins fyrir 2012 er komið út. Hér er gripið niður í greinargerð Valdimars Reynissonar, skógarvarðar á Vesturlandi, á bls. 32 (bls. 17 í pdf skjalinu).

Árið 1990 gaf Elísabet Ólafsdóttir Skógrækt ríkisins landspilduna Laxaborg í Haukadal til minningar um mann sinn, Guðbrand Jörundsson. Tilgangur gjafarinnar var að viðhalda þeirri ræktun sem er þar og auka hana.

[...] 

Í gömlu túnin voru settar alaskaaspir (Populus tricocarpha) sem verið höfðu á beði á Vöglum í einhver ár. Það voru því miklar lengjur sem komu að norðan (allt að 4 m) og alls komu 1.350 aspir að norðan í þetta skiptið. Þeim var plantað með 3 x 3 m millibili í gömlu túnin. Mikill grasvöxtur er í gömlu túnunum og var Guðmundur Geirsson í Geirshlíð fenginn til að slá þau með ruddasláttuvél áður en hafist var handa. Hann boraði einnig fyrir plöntunum með staurabor aftan á dráttarvél og notaði haugsugu til að vökva plönturnar.

Guðbrandur, sem lést árið 1980, var oft nefndur Dala-Brandur samkvæmt grein í Mbl. 1982. Skóginn mætti því nefna Dala-Brandsskóg.

Frá gjöf Ingríðar Elísabetar Ólafsdóttur er sagt í Mbl. 1991 (fréttatilkynning frá Skógrækt ríkisins):

[...] 

Gjöfn er gefin til minningar um eiginmann hennar, Guðbrand Jörundsson frá Vatni í Haukadal, og einnig í þeim tilgangi að varðveita og auka þá ræktun, sem í Laxaborg er. 

[...]  

Guðbrandur keypti árið 1943 þann hluta Þorsteinsstaða, fremri, sem er milli þjóðvegarins og Haukadalsár. Fljótlega reistu þau hjónin sér sumarhús þarna, sem síðan hefur gengið undir nafninu Laxaborg. Þau hófu fljótlega umfangsmikla trjárækt, og nú er þar vaxinn upp myndarlegur skógarreitur. Mun drýgstur hluti tómstunda þeirra hjóna hafa verið nýttur til þess að hlúa að gróðrinum í Laxaborg. 

Lengst af hefur landareignin, sem er um 50 ha að stærð, verið friðuð. Þar hefur mikil gróðurbreyting átt sér stað, eins og athugulir vegfarendur taka eftir, og gefur hún vísbendingu um það, hvernig, gróðurfari hefur verið háttað í árdaga Íslandsbyggðar. 

Ákveðið hefur verið að hefjast handa í Laxaborg, strax á vori komanda með því að lagfæra girðingu þá, sem umlykur landareignina og gróðursetja þar skjólbelti.

Gjöf þessi er einhver sú veglegasta, sem Skógrækt ríkisins hefur verið gefin. Arður jarðeignarinnar mun geta staðið undir verulegri skógrækt, og getur því Laxaborg orðið miðstöð skógræktar í Dölum þegar fram líða stundir, og staðið sem minnisvarði um skógræktarframtak þeirra Ingríðar Elísabetar og Guðbrands um aldur og ævi.

Séð inn Haukadal, Laxaborg neðst til vintstri.
Ljósmynd: Mats Wibe Lund. 

Samtals pungaði LV út fyrir 15.000 plöntum á jörðinni samkvæmt samningi árið 2011. Á móti telur fyrirtækið kolefnisbindinguna sér til tekna í kolefnisbókhaldi sínu.

Samkvæmt ársskýrslu skógarvarðarins á Vesturlandi var auk aspanna um að ræða 7.236 stafafurur (Pinus contorta) af Skagway kvæmi og 6.700 birki (Betula pubescens) af Bolholtskvæmi. Í skýrslunni segir að árið 2013 hafi verið áætlað að planta 2.200 sitkagreniplöntu og 1.061 stafafuru og meira af ösp 2014.

Í nýtingaráætlun fyrir svæðið er gert ráð fyrir að allt í allt verði plantað hartnær 32 þús. plöntum á hektarana 15 sem eru gróðursetningarhæfir, en í heildina er jarðparturinn um 47 hektarar og allur afgirtur.

Ruddasláttuvél er til að slá á grófu yfirborði og slá sinu af túnum, fyrir þá sem ekki vita.

Í júní 2012 birti SR myndir af gróðursetningu í Laxaborg, sem liggur meðfram Haukadalsá og er sem fyrr segir í Haukadal (Dalabyggð). Í byrjun júní 2015 birtust svo fregnir á vef SR um að lokagróðursetning væri í gangi í Laxaborg og með henni teldist landið fullplantað.

Í greinargerð skógarvarðarins sem nefnd er að framan kemur einnig fram að geitur hafi komist inn í skógræktina haustið 2011 og hreinsað börkinn af um 70 ca. 4 m háum öspum og drepið þær. Svæðið væri hins vegar orðið "fjárlaust og geitafrítt" eftir að 1 km kafla af ónýtri gaddavírsgirðingu var skipt út vorið 2012.

Á sínum tíma var hreppsnefnd Haukadalshrepps mótfallin gjöfinni og vildi nýta forkaupsrétt sinn að jörðinni. Taldi nefndin að gjöfin þjónaði ekki hagsmunum sveitarfélagsins og að Skógræktin "hefði ekki skilgreint hvernig hún hygðist notfæra sér hana". Til allrar lukku var ekki fallist á þessar umleitanir.

Ljósari og stærri útgáfa af myndinni fyrir ofan,
úr Skógræktarritinu 1991.
Smellið til að stækka.

Sjá nánar: http://www.skogur.is/um-skograekt-rikisins/fasteignir/vesturland/laxaborg/

Ertuygla leggst á skógartré, ágúst 2004

Meðfylgjandi texti er úr frétt á skogur.is frá 20. ágúst 2004. Til að nálgast myndirnar með fréttinni þarf hins vegar að notast við vefsafnið. Hér eru myndir og texti saman.

20.08.2004

Ertuygla leggst á skógartré

Ertuygla hefur etið upp stórar lúpínubreiður á Suðurlandi í sumar. Þegar lúpína er uppétin fer yglan yfir á aðrar jurtir í lúpínubreiðunum. Á Markarfljótsaurum hafa ýmsar trjátegundir verið gróðursettar í tilraunaskyni í gamlar lúpínubreiður. Yfirleitt vaxa þessar trjátegundir vel og er það þakkað niturbindingu lúpínunnar. Nú gjalda trjáplönturnar þess hins vegar að búa í nábýli við lúpínurnar eins og meðfylgjandi myndir sýna. Þrátt fyrir að bragðast frekar illa fá grenitré flest eru frekar smá (50-100 cm) ekki frið fyrir svöngum yglunum. Ekki er vitað hvort þessi ygluplága hefur varanleg áhrif á lúpínurnar eða trén sem í henni vaxa.

Myndir: "ho".

Ráð gegn lúpínu

Bestu aðgerðirnar gegn lúpínu eru þær sem lýst er annars vegar af Skógræktarfélagsi Íslands í júní 2010 og hins vegar af Gauki Hjartarsyni þremur árum síðar. Loks er það meinhollt, viðtalið við Helga Gíslason, framkvæmdastjóra Skógræktarfélags Reykjavíkur, sem fór í loftið sama dag og lýsing Gauks var sett á vefinn.

I) Gaukur

Smellið til að stækka.

II) Skógrækt ríkisins

Er nauðsynlegt að eiturúð‘ana – lúpínuna?Skógrækt ríkisins og Skógræktarfélag Íslands boða til kynningar [...] á umsögn um lúpínuskýrslu Náttúrufræðistofnunar Íslands og Landgræðslu ríkisins. Umsögnin, Athugasemdir til umhverfisráðherra um skýrsluna „Alaskalúpína og skógarkerfill á Íslandi: Útbreiðsla, varnir og nýting, verður formlega kynnt og fyrirspurnum fjölmiðlafólks svarað af fulltrúum Skógræktar ríkisins og Skógræktarfélags Íslands. Allir eru velkomnir.

Niðurstöður sérfræðinga Skógræktar ríkisins og Skógræktarfélags Íslands eru í stuttu máli:
Í skýrslu Náttúrufræðistofnunar Íslands og Landgræðslu ríkisins hefur ekki verið sýnt fram á né færð rök fyrir þvílíkri skaðsemi eða ógn af lúpínu eða skógarkerfli að það réttlæti kostnaðarsamar aðgerðir hins opinbera til útrýmingar þessara plöntutegunda. Hins vegar er fyllsta ástæða til að rannsaka vistfræðilega hegðun og útbreiðslu þeirra nánar til að hægt verði að komast að því hvort slík ógn sé fyrir hendi og þá hvar og í hversu miklum mæli. Einungis ber að skoða mögulega ógn út frá forsendum sem snúa að líffræðilegri fjölbreytni, en ekki t.d. hugmyndum um ásýnd lands (sem er háð smekk og ekki hægt að ræða á hlutbundinn hátt). Þar með falla niður rök fyrir því að eyða lúpínu á öllu hálendinu, í hraunum og öðrum gosminjum yfirleitt og á a.m.k. sumum friðlýstum svæðum. Skoða ber bæði jákvæð og neikvæð áhrif lúpínu og skógarkerfils á alla þá þætti líffræðilegrar fjölbreytni sem varpa má ljósi á með vönduðum rannsóknum áður en ákvarðanir eru teknar um upprætingu. Ekki er réttlætanlegt að loka landinu fyrir nýjum tegundum sem styrkt gætu íslensk gróðurlendi, gert landið byggilegra og betur í stakk búið að standast ytri áföll, og jafnframt gert landnýtingu hér á landi sjálfbærari.

Bæði umsögnin og skýrslan eru aðgengileg á vefnum:

• Athugasemdir til umhverfisráðherra um skýrsluna "Alaskalúpína og skógarkerfill á Íslandi:Útbreiðsla, varnir og nýting (pdf) [greinargerð Skógræktar ríkisins og Skógræktarfélags Íslands um skýrslu NÍ, unnin að beiðni umhverfisráðherra, júní 2010] 

• Alaskalúpína og skógarkerfill á Íslandi: Útbreiðsla, varnir og nýting (pdf) [skýrsla Náttúrufræðistofnunar Íslands og Landgræðslu ríkisins til umhverfisráðherra, apríl 2010]

Lúpína við Hvaleyrarvatn.

Í fréttum Stöðvar 2 var eftirfarandi haft eftir Jóni Loftssyni skógræktarstjóra um málið:

„Með því að banna lúpínu á hálendinu, þar sem hún nær ekki að þroska fræ, hvað þá annað, er verið að koma í veg fyrir að eyðimerkurlandið Ísland breytist í eitthvert frjósamara land. Sagt er að hún vaði yfir lyng. Það má vera. En lyngið, sem er útbreiddasta gróðurtegund í dag, er síðasta stig hnignunar gróðurfars. Þar eru oft komin rotsvæði, sem lúpínan gerir frjósamari en þau voru áður."

III) Skógræktarfélag reykjavíkur

„Ég mæli með hinni náttúrulegu aðferð. Grasafræðingar hafa bent á að hún virðist hörfa eftir þrjátíu til fimmtíu ár. Það er einfaldast að fólk sættist við þessa plöntu, að hún fái að skila sinni vinnu, hneigi sig síðan og fari," segir Helgi.

Bil á milli tómataplantna

Fyrirspyrjandi Hrafnhildur Þ., til svara var Hafsteinn H. (1. júní 2013)

Hrafnhildur Þ:
getur einhver sagt mér hversu langt bil þarf að vera á milli tómatplantna sem eru í fullum vexti? Ég er með frauðplastkassa 80 cm langa og 37 á breidd.

    Hafsteinn Hafliðason Ef ég fæ myndina rétt, þá ættu tvær plöntur að passa í hvern kassa. En heldur verður þröngt um þær. Venjulegt bil á milli plantna er haft 50-60cm á beði. Í raun eru þessir kassar þínir svipaðir þeim ílátum sem hafðir eru undit tómatræktun í gróðurhúsum. En þar fá plönturnar, tvær í kassa, stöðuga vökvun með áburðarvatni. ...